Vận tải đường sắt Trung Quốc – châu Âu qua Nga tăng vọt khi gián đoạn Biển Đỏ định hình lại thương mại toàn cầu

Đâu đó trong những bãi đường sắt rộng lớn ở Tây An, một cần cẩu giàn nâng một container nặng lên toa sàn đang chờ sẵn. Chiếc thùng được chất đầy phụ tùng ô tô, đồ điện tử và quần áo mùa đông. Nó không hướng đến một cảng biển. Nó đi qua đường bộ. Con tàu sẽ lăn bánh nhiều ngày qua Trung Quốc, Kazakhstan, Nga, Belarus rồi vào Ba Lan. Hành trình đó đang trở thành một trong những hành lang thương mại quan trọng nhất trên Trái Đất.

Đây không phải là cái gật đầu lãng mạn với Con đường Tơ lụa xưa. Đây là thực tế kinh doanh không màu hồng. Lưu lượng vận tải đường sắt giữa Trung Quốc và châu Âu qua Nga đã tăng gần 50% trong năm nay. Nguyên nhân nằm ở Biển Đỏ, nơi nỗi lo an ninh đã biến một tuyến hàng hải lịch sử thành vùng nguy hiểm. Kênh đào Suez, từng là lối tắt nhanh nhất giữa châu Á và châu Âu, giờ là điểm nghẽn mà nhiều tàu từ chối tiến lại gần.

Đại dương không còn an toàn

Trong nhiều thập kỷ, vận tải đường biển là ông vua không thể tranh cãi của thương mại toàn cầu. Phép tính rất đơn giản. Một tàu container khổng lồ có thể chở hàng nghìn thùng hàng với chi phí thấp trên mỗi dặm. Tuyến đường qua kênh đào Suez đã cắt giảm hàng nghìn hải lý khỏi hành trình giữa Thượng Hải và Rotterdam. Nó đủ nhanh, đủ rẻ và đủ an toàn. Hệ thống đã vận hành trơn tru.

Rồi các cuộc tấn công ập đến. Máy bay không người lái và tên lửa bắt đầu nhắm vào các tàu thương mại ở Biển Đỏ. Eo biển Bab el Mandeb, lối đi hẹp ở cửa ngõ phía nam Biển Đỏ, trở thành vùng rủi ro cao. Các hãng tàu phải lựa chọn giữa việc trả phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tăng vọt hoặc đi đường vòng qua Mũi Hảo Vọng. Hầu hết chọn đường vòng. Điều đó khiến mỗi chuyến đi thêm mười đến mười bốn ngày và đẩy chi phí nhiên liệu lên cao hơn nhiều.

Tuyến đường biển chưa ngừng hoạt động, nhưng nó đã mất nhịp. Tàu đến muộn. Lịch trình bị phá vỡ. Cảng biển tắc nghẽn. Các chủ hàng không thể dựa vào ngày đến. Trong thế giới logistics just-in-time, đây không chỉ là sự bất tiện. Đó là mối đe dọa sống còn đối với bất kỳ doanh nghiệp nào phụ thuộc vào chuỗi cung ứng có thể dự đoán được.

Sự trỗi dậy của hành lang đường bộ

Trong khi các tuyến đường biển gặp khó khăn, những đường ray thép của lục địa Á-Âu đã âm thầm mở rộng. Hành lang Kazakhstan – Nga – Belarus là tuyến đường bộ trưởng thành nhất. Nó kết nối trung tâm sản xuất của Trung Quốc với thị trường tiêu dùng châu Âu thông qua một tuyến đường sắt trực tiếp, liên tục.

Địa lý đứng về phía tuyến đường này. Các đường ray chạy dọc theo một lộ trình tương đối bằng phẳng xuyên qua lục địa Á-Âu. Nhiều đoạn được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước, nhưng đã được nâng cấp với hệ thống tín hiệu hiện đại, đường đôi và các nhà ga cải tiến. Các cơ sở hải quan đã được tinh giản. Theo dõi kỹ thuật số cho phép chủ hàng nhìn thấy hàng hóa của mình gần như theo thời gian thực, bất kể hàng đang di chuyển ở đâu.

Những con số giải thích sự dịch chuyển này. Một chuyến tàu rời Thành Đô có thể đến Duisburg trong chưa đầy hai mươi ngày. Một con tàu rời Thượng Hải và đi vòng qua châu Phi có thể mất hơn bốn mươi ngày. Đối với hàng hóa như máy tính xách tay, mặt hàng thời trang hay phụ tùng thay thế, sự khác biệt đó là rất lớn. Đường sắt cũng có nhiều chuyến khởi hành thường xuyên hơn. Các chủ hàng có thể gửi những lô hàng nhỏ hơn mà không cần chờ tàu chất đầy.

Kết quả là một hành lang có thể hấp thụ mức tăng trưởng 50% về lưu lượng mà vẫn tiếp tục vận hành. Đó không phải là thành tựu nhỏ. Đó là thành quả của nhiều năm đầu tư và hợp tác giữa nhiều chính phủ.

Vì sao các chủ hàng chuyển hướng

Có một số lý do rõ ràng khiến đường sắt đang thu hút thêm nhiều người ủng hộ. Thứ nhất là tốc độ. Đường sắt nhanh gấp ba lần so với phương án đường biển hiện tại. Thứ hai là độ tin cậy. Lịch trình đường sắt ít phụ thuộc vào thời tiết và điều kiện biển hơn. Thứ ba là an ninh. Một chuyến tàu đường bộ không phải đi qua eo biển đầy tên lửa. Thứ tư là chi phí. Đường sắt đắt hơn vận tải biển thông thường, nhưng rẻ hơn nhiều so với vận tải hàng không, và khi tuyến đường biển phải đi vòng qua châu Phi, khoảng cách chi phí thu hẹp đáng kể.

Còn có yếu tố môi trường. Các cơ quan quản lý châu Âu đang thúc ép các công ty giảm dấu chân carbon. Đường sắt tạo ra lượng khí thải chỉ bằng một phần nhỏ so với vận chuyển hàng bằng máy bay. Nó cũng tạo ra ít khí thải hơn so với tuyến đường biển mới dài hơn. Nhiều thương hiệu có tư duy bền vững đang chuyển sang đường sắt như một phần trong chiến lược logistics xanh của họ.

Các chủ hàng không từ bỏ hoàn toàn đường biển. Họ đang xây dựng một sự kết hợp. Họ dùng đường sắt cho hàng hóa nhạy cảm về thời gian, đường biển cho hàng cồng kềnh giá trị thấp và đường hàng không cho các trường hợp khẩn cấp. Cách tiếp cận đa phương thức này là tương lai của thiết kế chuỗi cung ứng.

Các nền tảng vận tải kỹ thuật số đã khiến việc đặt chỗ đường sắt gần như dễ dàng như đặt vé máy bay. Một chủ hàng có thể so sánh giá cước, đặt chỗ và theo dõi chuyến tàu trên điện thoại di động. Sự minh bạch này đã hạ thấp rào cản cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Họ không còn cần một bộ phận logistics chuyên trách để điều hướng tuyến đường bộ. Sự dễ sử dụng đó là một lý do khác khiến hành lang này tăng trưởng nhanh đến vậy.

Dây căng địa chính trị

Không cuộc thảo luận trung thực nào về hành lang này có thể bỏ qua bối cảnh chính trị. Tuyến đường đi qua Nga, một quốc gia đang chịu các lệnh trừng phạt nặng nề và áp lực quốc tế. Cuộc chiến ở Ukraine đã khiến một số công ty e ngại làm ăn với các thực thể Nga. Các chính phủ phương Tây đã áp đặt kiểm soát xuất khẩu và các hạn chế tài chính có thể làm phức tạp dòng chảy thương mại.

Nhưng dịch vụ đường sắt vẫn tiếp tục. Hàng hóa có tính chất dân sự. Hàng tiêu dùng, đồ điện tử, phụ tùng ô tô và máy móc công nghiệp không phải là loại mặt hàng bị các lệnh trừng phạt nhắm đến. Các nhà khai thác đường sắt đã thích nghi. Thanh toán được xử lý qua các ngân hàng vẫn sẵn sàng hỗ trợ giao dịch. Các sản phẩm bảo hiểm đã được phát triển riêng cho hành trình đường bộ.

Thị trường đã đưa ra lựa chọn của mình. Mức tăng trưởng gần 50% về lưu lượng là tín hiệu rõ ràng rằng lợi ích thương mại lớn hơn sự khó chịu về địa chính trị. Không phải công ty nào cũng muốn công khai gắn mình với tuyến đường này, nhưng nhiều công ty đang lặng lẽ sử dụng nó vì nó hiệu quả.

Yếu tố con người

Đằng sau những con số thống kê là những con người thật đang đưa ra những quyết định thật. Một quản lý logistics ở Munich thức dậy với một thông báo rằng lô hàng đường biển của cô bị chậm ở Singapore vì tàu mẹ phải tránh Biển Đỏ. Điện thoại của cô bắt đầu rung lên với những khách hàng hỏi hàng của họ đang ở đâu. Cô có hai lựa chọn. Cô có thể chờ con tàu khả dụng tiếp theo, hoặc cô có thể đặt chỗ trên một chuyến tàu. Chuyến tàu sẽ rời Tây An vào ngày mai. Giá cước hợp lý. Ngày đến được đảm bảo. Cô gọi điện đặt chỗ.

Quyết định đó, được lặp lại hàng nghìn lần, đã định hình lại các dòng chảy thương mại. Các công ty giao nhận vận tải trên hành lang đang tuyển thêm nhân sự. Các công ty vận tải xe tải chuyển container giữa các ga đường sắt và nhà kho đang chạy ca kép. Các đại lý hải quan làm việc suốt ngày đêm. Hành lang đã tạo ra cả một hệ sinh thái việc làm và dịch vụ.

Ở những thị trấn biên giới xa xôi Khorgos và Brest, hoạt động diễn ra nhộn nhịp rõ rệt. Những hàng xe tải dài, những cần cẩu vung vẩy và những chuyến tàu được chuyển tải sang các đường ray khổ khác. Đây là những cửa ngõ mới của thương mại toàn cầu, xa những cảng biển tấp nập từng thống trị bản đồ.

Vai trò của Kazakhstan và Belarus

Không thể thảo luận về hành lang này mà không ghi nhận các quốc gia trung chuyển. Kazakhstan không chỉ là cây cầu giữa Trung Quốc và Nga. Đó là một quốc gia đã đầu tư mạnh vào mạng lưới đường sắt và cơ sở hạ tầng biên giới của mình. Các cảng cạn tại Khorgos và Dostyk đã trở thành những trung tâm logistics khổng lồ. Chính phủ Kazakhstan coi hành lang đường sắt là tài sản chiến lược, mang lại doanh thu và vị thế toàn cầu.

Belarus đóng vai trò tương tự ở phía tây. Cửa khẩu biên giới với Ba Lan là một trong những điểm bận rộn nhất trên toàn tuyến. Belarus đã hiện đại hóa các nhà ga và quy trình hải quan của mình. Kết quả là sự chuyển tiếp suôn sẻ giữa đường ray khổ rộng của Liên Xô cũ và đường ray khổ tiêu chuẩn của châu Âu. Sự suôn sẻ này rất cần thiết để duy trì tốc độ giúp đường sắt có tính cạnh tranh.

Con đường phía trước

Liệu sự bùng nổ đường sắt này có kéo dài? Nó sẽ kéo dài chừng nào đường biển vẫn còn không đáng tin cậy. Cuộc khủng hoảng Biển Đỏ có thể dịu đi vào ngày mai, nhưng ký ức về các cuộc tấn công bằng tên lửa sẽ còn đọng lại. Các chủ hàng đã học được rằng các điểm nghẽn tập trung rất nguy hiểm. Họ sẽ tiếp tục đa dạng hóa tuyến đường, và đường sắt sẽ là một phần của sự đa dạng hóa đó.

Đầu tư vào hành lang vẫn đang tiếp tục. Kazakhstan đang mở rộng năng lực tại các cửa khẩu biên giới. Nga đã công bố kế hoạch hiện đại hóa tuyến TransSiberian. Belarus đang nâng cấp các trung tâm logistics. Trung Quốc tiếp tục trợ giá vận tải đường sắt để thúc đẩy xuất khẩu. Cơ sở hạ tầng đang được xây dựng cho một tương lai nơi thương mại đường bộ đóng vai trò lâu dài.

Cũng có những giấc mơ kết nối xa hơn về phía nam, tới Iran, tới Thổ Nhĩ Kỳ và tới Trung Á. Tuyến đường sắt Trung Quốc – Kyrgyzstan – Uzbekistan có thể mở ra những con đường mới. Hành lang Giữa xuyên qua Kavkaz đang phát triển, dù vẫn kém phát triển hơn tuyến phía bắc. Bản đồ thương mại toàn cầu đang trở nên phức tạp hơn, và đó là điều lành mạnh cho khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng.

Một cán cân thương mại mới

Sự trỗi dậy của vận tải đường sắt Trung Quốc – châu Âu qua Nga không chỉ là phản ứng trước nguy hiểm. Đó là dấu hiệu cho thấy thế giới đang xây dựng một mạng lưới tuyến thương mại cân bằng hơn. Vận tải đường biển sẽ không bao giờ biến mất, nhưng nó sẽ không còn giữ độc quyền. Đường sắt đang chứng minh rằng đất liền có thể mạnh mẽ không kém biển cả.

Đối với các doanh nghiệp, bài học rất đơn giản. Đa dạng hóa tuyến đường chính là sự sống còn. Công ty phụ thuộc vào một hành lang, một cảng biển hay một phương thức vận tải là công ty dễ bị tổn thương. Công ty kết hợp linh hoạt đường sắt, đường biển và đường hàng không thì sẵn sàng cho mọi tình huống.

Lần tới khi bạn nhìn thấy một danh sách thống kê thương mại, hãy nhớ đến con tàu. Nó đang băng qua trái tim châu Á, chở hàng hóa và hy vọng qua hàng nghìn dặm. Nó là nhà vô địch thầm lặng của một thế giới chuỗi cung ứng đầy biến động.

Biển Đỏ vẫn dậy sóng, và kênh đào Suez vẫn đối mặt với bất ổn. Nhưng những đường ray vẫn vững chắc. Những chuyến tàu vẫn lăn bánh. Mức tăng gần 50% về lưu lượng không chỉ là một con số. Đó là âm thanh của một thế giới mới đang hình thành.